Bülten Arşivi

Islık Çalan Hafıza Sergisine Bir Bakış

“Islık Çalan Hafıza” geçmişi sabit bir arşiv olarak değil, her çağrıldığında yeniden şekillenen canlı bir zemin olarak ele alır. Sergi hafızayı sessiz bir kayıt olmaktan çıkarıp nefes, rüzgâr ve sesle birlikte dolaşıma sokar. Hatırlama, burada geriye dönük bir bakıştan çok, şimdiyle temas eden bir eylem olarak düşünülür. Hafıza, tıpkı bir ıslık gibi, bedenden çıkar, mekânda yankılanır ve yankısı, aksı duyulur. Akram Zaatari ve Michael Rakowitz’in eserleri koleksiyon oluşturma fikrine ve hafızanın bir ıslık gibi tarih içinde nasıl yer değiştirdiğine bakarken, Hilal Can, Gölge Oyunu Koleksiyonu ile doğrudan bir ilişki kurar. Akram Zaatari, Hilal Can ve Michael Rakowitz’in eserleri, tiyatro ve gösteri tarihinden Osmanlı Dönemi’ndeki arkeolojik kazılara, Mezopotamya’ya uzanan bir anlatı sunar.

Akram Zaatari

Akram Zaatari “Islık Çalan Hafıza”da yer alan video, fotoğraf ve yerleştirmeleriyle Osman Hamdi Bey’in 1887-1888 yılları arasında Sidon Nekropolü’nde (günümüzde Güney Lübnan) yürüttüğü arkeolojik kazıların arşivini ele alır. Sanatçı, bu olağandışı hadiseye doğduğu kent olan Sidon’un (Sayda, Lübnan) perspektifinden yaklaşarak kazı ve çıkarma faaliyetlerinin mekân üzerindeki etkilerini, köken kültürler ile bu buluntuların yer bulduğu ve sergilendiği müzeler arasındaki ilişkileri inceler. Zaatari, fotoğrafları kullanır ama ayrıca sergilemeden önce onlara müdahalelerde de bulunur. Çalışmaları, müze ve arşiv alanları ile günümüze kadar kuşaktan kuşağa aktarılan sözlü tarih arasında dolaşır.

“Yok Olmayı Reddeden Her Şey”, Kral Tabnit’in lahdinin üzerini örten ve Osman Hamdi Bey’in, Sayda Nekropolü’nde 1887’de yürüttüğü kazı çalışmaları esnasında parçalatmak durumunda kaldığı yekpare devasa taştan yola çıkarak, bizleri, bu kayıp nesneyi Osman Hamdi Bey’in yaptığı eskizine dayanarak orijinal haline döndürmeye davet eder. Eser, bu yapının nasıl asılıp yerin 12 metre altına taşınmış olabildiğine dair tarihî bir olasılığı canlı tutar.

Hilal Can

Hilal Can “Islık Çalan Hafıza” sergisi için ürettiği on iki kukla figürü ile özgün bir anlatı dünyası kurarak bugünden gölge oyunu geleneğine bakar. Sanatçının anlatısı, geleneksel Karagöz ve Hacivat oyunlarında olduğu gibi iki temel karakter etrafında şekillenir: “Hilal-i Can ve Yaşuk Göz”. Bu iki figür yan karakterlerle birlikte izleyicinin ışık ve gölgeyle canlanan anlamları düşünmesine vesile olur. Birbirleriyle bağları, aralarında geçen olaylar tıpkı bir mitoloji gibi kurulmuştur. Tekil temsilleri reddederler. Karşılaşmaları ve birliktelikleri onları görünür kılan ışık olur. Kişilik özellikleri ışığın düşürdüğü gölgelerle değişken anlamlara kavuşur.

Hilal Can ışık ve gölge üzerinden geliştirdiği bu dili beden üzerine politikaların sorgulandığı bir alana taşır. “Hilal-i Can ve Yaşuk Göz” madde ve ruh ikiliğine karşılık gelen iki varlık olarak konumlanır: “Hilal-i Can” maddi olanı temsil ederken, “Yaşuk Göz” ruhsal olanı, mekânda süzülen görünmez bir akışı simgeler. Aralarındaki ilişki, iyi-kötü ya da doğru-yanlış gibi sabit karşıtlıklardan ziyade, görünür ile görünmez, ağırlık ile akışkanlık, madde ile ruh arasındaki gerilim üzerine kuruludur.

Sergide tepegöz aracılığıyla da gösterilen bu figürler, gölge oyununu farklı bir teknikle ve zamansal bağlamda yeniden düşündürür.

Michael Rakowitz

Michael Rakowitz’in 2006’dan bu yana üzerinde çalıştığı “Görünmez Düşman Var Olmamalı” adlı devam eden serisi, Amerika Birleşik Devletleri’nin 2003’te başlattığı Irak Savaşı sırasında ve sonrasında yağmalanan, tahrip edilen ya da kaybolan tarihi eserlerin izini sürer. Seri, işgal ve yağma yoluyla silinmeye çalışılan binlerce yıllık kültürel tarihin yeniden görülebilmesine yönelik bir girişim olarak okunabilir.

Rakowitz savaşın yarattığı kültürel tahribatı ve silinmeye çalışılan kolektif hafızayı gündeme taşır. Seri, savaş sonrasında kaybolan 7000’den fazla eseri ele alır. Sanatçı çalışmalarda, karton ve kâğıt gibi geçici malzemeler kullanarak bu mütevazı malzemelerle müzelerde yer alan kıymetli objeler arasındaki zıtlığı vurgular ve izleyiciyi değer algısını sorgulamaya, bu eserleri yeniden üretimler olarak değil, orijinallerinin yeniden beliren halleri, hayaletleri olarak görmeye davet eder. Eserlerin malzemeleri, sanatçının yaşadığı Chicago’daki perakende marketlerden toplanan, Ortadoğu’dan ithal gıdaların ambalajlarıyla, bu marketlerde dağıtılan Arapça ve İngilizce gazetelerden temin edilir. University of Chicago Oriental Institute veritabanı ile Interpol’ün yayımladığı bilgiler doğrultusunda, bir asistan ekibi tarafından üretilir.

Seri, halen kayıp olan eserlerin izini sürmeye yönelik bir hatırlama eylemi ve direniş pratiğidir.

YKY Kitap Kulübü Şubat Buluşmaları